SCRAPIE

(Hazırlayan: Vet. Hek. Hüda HÜDAOĞLU)

(Ağustos, 2007)


Koyun ve keçilerde santral sinir sisteminde bozukluk yapan, kaşıntı ve koordinasyon bozuklukları ile seyreden bulaşıcı bir hastalıktır. Etkeni, küçük bazik proteinden ibaret olan bir provirustur (prion protein). Serotipi ve antijenik özelliği yoktur. Enfeksiyon sırasında humoral antikor şekillenmesine neden olmaz.

Etkenin yerleşik olduğu sürülerde, yaşlı koyun ve keçiler arasında morbidite oranı %20 dolayında, mortalite oranı %100’dür. Hastalığın oluşumunda kalıtsal faktörlerin etkili olabileceği konusunda güçlü kanıtlar vardır.

Doğal koşullarda hastalığın nasıl bulaştığı bilinmez. Bulaşma, hayvanların bulaşık ağıl ve meralarda direkt veya indirekt temas şeklinde olur. Keçilerde vetrikal bulaşma olmaz, fakat koyunlarda, fötüsün embriyonal devrede plasenta yolu ile enfekte olduğu bildirilmektedir.

Zoonoz olabileceği kabul edilir.


Semptomlar:

Kuluçka süresi çok uzundur. Bu süre 4-8 ay, bazen 24 ay, ender olarak da 5 yıl kadar sürebilir. Doğal koşullarda, 18 aylıktan küçük koyun ve keçilerde hastalık olayı ile karşılaşılmaz. Stres şartları hastalık belirtilerinin ortaya çıkmasını kolaylaştırabilir. Hastaların çevreye karşı davranışlarında değişmeler dikkati çeker. Sürü içinde çoban köpeğine, ağılda kapıya saldırır. Koyunlarda ön ayaklarda, atlardaki tırıs yürüyüşe benzer yürüyüş vardır, arka ayaklarda horoz yürüyüşü gösterir. Kendi yapağısını kemirir, ısırır. Bu belirtiler nöbetler halindedir. Sırt, kuyruk bölgesi, butlarda, bazen boyunda ve omuzda kaşıntılı bölgeler ortaya çıkar. Kaşıntılı kesimler çift taraflı ve simetriktir.

Bu semptomlar birkaç ay devam ettikten sonra, kaşıntı iyice belirir. Hayvan, ağzının ulaştığı yerlerdeki kaşıntılı bölgeleri ısırır. Deriye dokunmak irkiltiyi başlatır ve hayvan dudaklarını oynatarak kaşıntı hissini belli eder.

Kaşıntılı dönem birkaç ay devam eder. Daha sonra motorik sinir bozuklukları ortaya çıkmaya başlar. Hayvan yürürken adeta arka ayakları üzerine çöker, adımlar kısalır. Baş ve ekstremite arasındaki koordinasyon bozulur. Hayvan sürçer, sıçrar, başı değişik yönlerde tutar. Dış etkilerle kolay eksite olur, körlük ve şaşılık meydana gelebilir. (Biz pratikte, bu tip hayvanları uyardıktan sonra bir kısmının, önlerinde hiçbir engel yokmuş gibi koşarak yemlik, suluk gibi ağılda bulunan malzemeler üstüne çarptıklarını veya daha ileri vakalarda yerde yatan hayvanların tek başlarına ayağa kalkamadığını ve yardım edilerek ayağa kaldırılan hayvanların çoğunun hemen koşmaya başladığını gözlemledik.)

Hayvan iyice zayıflar, son haftalara gelinceye kadar iştah hiç bozulmaz. Giderek felç gelişir ve hayvan hiç ayağa kalkamaz. Kaşeksi veya solunum felcinden ölür.


ETKENİN DAYANIKLILIĞI

Fiziksel ve kimyasal etkilere karşı dayanıklıdır. Hipoklorid, %1-3’lük Formalin, %5’lik Kloroform ve %4’lük Phenol’e duyarlıdır. 1 saat kaynatıldığında kısmen tahrip olur. %20 formalinden kısmen etkilenir.


HASTALIKLA MÜCADELE

Hastalığın tedavisi yoktur, aşağıdaki önlemlerin alınması ile mücadelede başarılı sonuç alınabilmektedir.

1. Hastalık şüphesi bulunan sürülerde histopatolojik bakı ile teşhis konur. 
2. Hastalık teşhisi konan sürülerde semptom gösteren hayvanların sayısı çok fazla ise sürünün tümü birden itlaf edilir ve ağıllara en az bir yıl hayvan konulmaz.

3. Hastalıklı hayvan sayısı az ise sadece semptom gösteren hayvanlar itlaf edilir.

4. Semptom gösteren hayvanlardan doğduğu bilinen yavrular kasaplık olarak değerlendirilir, damızlık olarak kullanılmaz.

5. Hastalıklı hayvanların, sürü içindeki belirli bir soydan geldiği saptanırsa, o soydan gelen koyun ve koçlar damızlıktan çıkartılarak kasaplık olarak değerlendirilir.

6. Damızlık olarak seçilecek hayvanların, soyunda hastalık belirtisi göstermeyen anne babadan doğan yavrulardan seçilmesine özen gösterilmelidir.

7. Sürüye başka bir sürüden yeni hayvan katılırken, katılacak olan hayvanın doğduğu ve/veya bulunduğu sürülerde scrapie hastalığının görülmediğinden emin olmalıdır


KAYNAKLAR

Aytuğ, C.N. ve ark. (1990). Koyun-Keçi Hastalıkları ve Yetiştiriciliği. Tüm Vet Yay. No. 2. Teknografik Matbaacılık. İstanbul. (s.: 195-197).

İmren, H., Y., Şahal, M. (1996). Veteriner İç Hastalıkları, 4. Baskı. Medisan Yayınevi. Ankara. (s.: 231-232).