Brusella Hastalığı (Brusellozis)

BRUSELLA

(Hazırlayan: Vet. Hek. Hüda HÜDAOĞLU)

(Eylül, 2014)

BRUSELLA HASTALIĞI (BRUSELLOZİS)


Brusella türü bakteriler tarafından oluşturulan bulaşıcı bir hastalıktır. Sığır, koyun, keçi, domuz gibi hayvanlarda yavru atma, kısırlık, süt veriminde azalma, genital organ enfeksiyonları ve eklem yangısı gibi belirtilere neden olan hastalığa süt hayvanı yetiştirilen birçok ülkede rastlanmaktadır. Hastalığa bağlı olarak meydana gelen yavru atma, süt veriminde azalma ve kısırlık sonucunda önemli ekonomik kayıplara neden olmaktadır. Hayvandan hayvana bulaştığı gibi, hayvandan insana da bulaşabilen bir hastalık olan Brusella, insan sağlığı açısından da ciddi sorunlara neden olabilmektedir.

Hastalık etkeni en çok gebe hayvanların uterus içeriği, fötüs ve yavru zarlarında bulunur. Bakteriler, enfekte hayvanların süt, idrar, vaginal akıntı, normal doğum veya düşük sırasında atılan yavru zarları, yavru suları ve ölü fötüs ile etrafa saçılır. Etrafa saçılan mikroplarla bulaşan su ve gıdaların alınması ile hastalık etkenleri sağlam hayvanlara bulaşır. Diğer önemli bulaşma yolu ise genital yoldur. Enfekte bir boğanın spermasında bol miktarda Brusella bakterisi vardır ve böyle bir boğa ile çiftleştirilen inekler enfekte olur. Enfekte uterus akıntısı ve idrarla bulaşık olan kuyruk, diğer hayvanların deri ve göz konjunktivalarına etkeni bulaştırabilir.

Enfekte hayvanların normal doğumdan veya yavru attıktan sonraki vaginal akıntıları ile mikrop saçmaları normalde birkaç hafta sürer. Metritis (rahim yangısı) durumunda bu süre uzar. Ancak, mikrobun memede kalış süresi çok daha uzundur. Bir defa enfekte olan bir hayvan, üç dört laktasyon devresinde sütü ile mikrop çıkartır.

Enfekte hayvan gebelik devresinde iken uterus ve plasenta yangılanarak fötüs ölür ve yavru atma meydana gelir. Brusella hastalığının bulunduğu bölgelerde gebe hayvanların %80’i yavru atabilir veya zayıf ve cılız yavrular doğar. Hastalığın yeni çıktığı bölgelerde süt veriminde %20’lere varan azalma olur. Yavru atan hayvanların bazıları bir süre sonra mikroptan arındıkları halde bazıları da hayat boyu taşıyıcı kalır. Yavru atan bir hayvan genellikle ertesi yıllarda gebe kalır ve normal doğum yapar. Ancak, bazı hayvanların üst üste 2-3 yıl yavru attığı da görülür.

Anne rahmindeyken enfekte olan yavruların bazıları normal bir doğumla dünyaya gelebilir. Anne rahmindeyken veya doğumdan sonraki devrede emdiği süt ile enfekte olan hayvanlar genellikle hiçbir sorunla karşılaşmadan normal cinsel olgunluğa erişir. Ancak, hayvan ergenlik çağına ulaştıktan ve ilk yavrusuna gebe kaldıktan sonra, gebeliğin son aylarında yavru atar.

Hastalığın naklinde sinek, sivri sinek, tahta kurusu, kene, pire gibi artropodlarla yabani tavşan, sıçan, fare ve köpek gibi hayvanların da rolü vardır. Serçe, karga, kerkenez gibi kuşların da taşıyıcı olabilecekleri bildirilmektedir.


Brusella Türü Bakterilerin Hastalık Oluşturma Mekanizması

Brusella türleri, esas olarak hücre içinde bulunan ve orada çoğalma eğiliminde olan bakterilerdir. Beusella etkenlerinin en önemli özelliği vücudun belli organ ve dokularını tercih etmesidir. Vücutta öncelikli olarak uterus, yavru zarları ve fötüsün iç organları ile enfekte hayvanların meme ve lenfoid dokularına yerleşir. Hastalık etkeni vücuda girdikten sonra önce lenf yumrularına, buradan da birkaç gün içinde kan dolaşımına ulaşır. Kanda 2-3 hafta kaldıktan sonra yavaş yavaş kandan çekilerek daha çok meme, gebe uterus, lenf düğümleri, testisler ve seyrek olarak da eklem, tendo kılıfları ve bursalara yerleşir.

Etkenin kanda bulunduğu dönem bakteriemi dönemi olarak adlandırılır ve hastalıkla ilgili akut bulgulara bu dönemde rastlanır. Vücut ısısının yükselmesi, akut dönemin en önemli klinik bulgusudur. Brusella etkenleri, hastalığın akut döneminde kas dahil vücudun tüm doku ve organlarında bulunabilir. Bu nedenle akut dönemde kesilen hayvanlara ait etler, insan sağlığı açısından risk oluşturabilmektedir.


Brusella Türü Bakterilerin Dayanıklılığı

Etkenler, uzun (63-65 ºC’ta, 30 dakika) veya kısa (72-75 ºC’ta 15-20 saniye) süreli pastörizasyonda ölür. İdrarda 30 gün, atık fötüste en az 75 gün, uterus akıntısında 200 günden fazla canlı kalabilir. Nemli inek dışkısında 75 gün, nemli toprakta 100 gün, gübre şerbetinde 5 gün süreyle canlı kalabilir. Ilıman ve soğuk iklim koşullarında 3-4 ay, yaz sıcağında 1 ay, güneş ışığında 1-12 saat, suda 35 gün yaşayabilir. Mikrobun ısı, güneş ışığı, kuraklık ve bilinen bütün dezenfektanlara karşı dayanıklılığı genellikle düşüktür. %2’lik formol ve NaOH gibi dezenfektenlarla çabuk ve kesin olarak yıkımlanır. %0,1 sublimede birkaç dakika, %2 formalin ve %1 lizol içinde 15 dakikada ölür.

 

Süt ve süt ürünlerindeki dayanıklılığı:

Etken, pastörize edilmiş sütte canlılığını kısa sürede kaybeder. Çiğ süt ve süt ürünlerinde 3 ay canlı kalabilir. Ekşimiş sütte çabuk ölür. Yoğurtta 2 gün içinde ölür. Çiğ sütten yapılan tuzsuz krema yağında buzdolabında 142 gün, %10 tuz içeren ve çiğ sütten üretilen salamura peynirde 45 gün, %17 tuz içeren ve çiğ sütten üretilen peynirde 30 gün canlı kalır.

Ülkemizde, süt ürünleri elde edilmeden önce normal koşullarda süte gerekli pastörizasyon işlemi uygulanmaktadır. Bu koşullarda üretilen süt ve süt ürünlerinin Brusella Hastalığını bulaştırma olasılığı yoktur. Örneğin, üretim aşamasında uygulanan yüksek ısıdan dolayı etkenleri hellimde bulunmaz.

 Evlerde, süt veya süt ürünü elde etmek için doğrudan mandıralardan alınan sütün öncelikle kaynatıldıktan sonra tüketilmesi veya işlenmesi durumunda hastalık etkenleri etkinliğini yitirir. Ancak kaynatılmadan kullanılan böyle sütlerin veya kaynatılmayan sütten elde edilen kaymak yağı gibi ürünler Brusella Hastalığı açısından risklidir.


Et ve et ürünlerindeki dayanıklılığı:

Normal koşullarda kesilen ve dinlendirilen etin pH değeri 5,6-6 arasındadır (asidiktir). Hayvanlar kesildikten sonraki karkas sıcaklığı 37-38 oC kadardır. Etin, istenilen pH değerine ulaşabilmesi için bu karkas sıcaklığının uygun bir ortamda 10-15 oC’a düşürülmesi ve ardından da 0 ile 4 oC aralığına ayarlanmış soğutma odalarına alınarak 28-30 saatlik bir soğutmaya tabi tutulması gerekmektedir. Karkasların soğutma odalarında bekletilirken bir biri ile temas etmeyecek şekilde asılması ve küçükbaş ve büyükbaş karkasların ayrı soğutma odalarında tutulması hem daha kaliteli et elde edilmesi hem de istenilen pH değerine daha kolay ulaşılması açısından önemlidir. Brusella etkenleri, asit ortamda kısa sürede tahrip olur. Ayrıca, akut dönemi atlatan hayvanlarda etken çeşitli organ ve dokulara yerleşir ve kaslarda yer almaz. Bu nedenle normal koşullarda ve veteriner hekim kontrolünde kesilen hayvanlardan elde edilen etin tüketilmesi ile hastalık insana bulaşmaz.

Hastalık etkenlerinin et ile bulaşmasını önlemek için, hayvanların kesim öncesi ve kesim sonrasında mutlaka veteriner hekim tarafından muayene edilerek kesilmesi gerekmektedir. Veteriner hekim kontrolü olmadan yapılan tüm kesimler sadece Brusella Hastalığı açısından değil, Salmonella, Tetanoz, Sarkosistis gibi birçok hastalık açısından da risklidir. Tüketicilerin, özellikle veteriner hekim muayenesi yapılmadan kesilen hayvanlardan elde edilen hiçbir eti tüketmemesi hem Brusella, hem de diğer hastalıklar açısından önem arz etmektedir.

Avrupa Birliği, Brusellalı hayvanlardan elde edilecek etin tüketilmesi ile ilgili kuralları çok net olarak belirlemiştir. Buna göre: Hastalığın akut belirtisini gösteren hayvanlar imha edilir. Veteriner hekim, hastalığın akut belirtilerinin bulunmadığını teyit ederse, hayvanın kesimine izin verir ve kan, meme ve testisler dahil tüm genital organlar, tüm iç organlar ve başı imha ettirir, geriye kalan eti normal tüketime sunulmak üzere serbest bırakır.


İNSANLARDA BRUSELLOZİS

Belirtiler, genellikle hastalık etkeni alındıktan 1-3 hafta sonra başlar. Genel bir düşkünlük, yorgunluk, baş ağrısı, konsantrasyon güçlüğü, kas ve eklem ağrıları, terleme ve dalgalı bir ateş görülür. Bazı hallerde hamile kadınlarda düşük meydana getirir.

Brusella hastalığının insanlardaki en tipik bulgusu dalgalı ateştir. Ateş, akşamları 40oC’ye kadar yükselir ve ardından meydana gelen terleme ile birlikte düşer. Gündüzleri ateş yoktur veya çok azdır. Bu durum 3-5 gün devam eder. Bir süre ara verdikten sonra aynı haller yeniden görülür.

Hastalık sağıtılmadığı taktirde testis, eklemler, uterus, kalp, akciğerler, dalak, sinir sistemi gibi çeşitli organ ve dokulara yerleşebilir ve insanlarda kalıcı kısırlık ve sakatlığa neden olabilir.


İnsanda Bulaşma:

Brusella hastalığına birincil olarak hayvancılıkla uğraşan hayvan bakıcıları, sağıcılar, veteriner hekimler ve veteriner teknisyenler yakalanır. Hastalıklı hayvanla temas eden insanlarda, genellikle deri ve konjiktival yolla bulaşma olur.

Hayvanlarla doğrudan teması olmayan kişilere hastalık ender bulaşır. Bu tip bulaşma daha çok enfekte hayvanlardan elde edilen süt ve süt ürünlerinin pastörize edilmeden veya kaynatılmadan tüketilmesi yolu ile olur. İnsandan insana bulaşma enderdir.

Hastalığın, insanlara et tüketimi ile bulaştığına dair bir kayıt yoktur. Etken, akut dönemi atlatmış hayvan kaslarında bulunmadığı ve kesimden sonra kaslarda oluşan laktik asit tarafından kolayca tahrip edildiği için et tüketimi ile hastalığın bulaşma riski yoktur.

 

Brusella Hastalığının Önemi ve Mücadele

Brusella hastalığı, hayvancılık ekonomisinde neden olduğu kayıplar ve insan sağlığı açısından oluşturduğu risk nedeniyle, dünyanın birçok ülkesinde mücadele edilmesi gereken en önemli hayvan hastalıkları arasında bulunmaktadır. Bu nedenle, hastalıkla mücadele programları hazırlanmıştır. Özellikle dünya otoriteleri tarafından kabul gören mücadele programlarını uygulayan ülkelerde bu hastalık ya eradike edilmiş ya da çok düşük seviyelere indirilmiştir. Kuzey ve Orta Avrupa, Kanada, Japonya, Avustralya ve Yeni Zelanda gibi bazı ülkelerin etkenden ari olduğu kabul edilmektedir.


BRUSELLA MÜCADELE YÖNTEMİ
1. Sürüye, başka bir sürüden yeni hayvan katmadan önce, ilgili hayvan için Veteriner Dairesi’nden “brusella temiz raporu” istenmelidir. 
2. Düşük (abort) yapan hayvanlardan kan alınarak (düşükten 15-20 gün sonra) brusella yönünden incelenmelidir. 
3. Atık fötüs ve yavru zarları (eş) hemen gömülerek imha edilir ve yavru atan hayvan, laboratuvar sonucu çıkıncaya kadar tecrit edilerek çevre dezenfekte edilir. 
4. Brucellalı hayvanlar hemen sürüden çıkartılarak, veteriner hekim kontrolunda kasaplık olarak değerlendirilmelidir.  
5. Süt taramalarında pozitif çıkan sürülerde hemen kan taraması yapılır.
6. Brusella saptanan hayvandan doğan yavru kasaplık olarak değerlendirilir (süt veya intrauterin yolla bulaşan yavru, ilk gebeliğinin sonlarına kadar serolojik yoklamalarda negatif sonuç verebilir). 
7. Brucella saptanan sürülerdeki köpekler mümkünse hemen itlaf edilir, mümkün değilse kan alınarak serolojik test uygulanır ve sürüden uzaklaştırılır. Serolojik test sonucunda pozitif (veya şüpheli) çıkan köpekler hemen itlaf edilir.
8. Brucellalı hayvanlara ödenecek tazminat miktarı önceden ilan edilmelidir. Ödenecek fiyat belirlenirken, hayvanlar yaş ve cinsiyete (veterenir hekim belgeli suni tohumlanma yapılan hayvanlar için 5-7 aylık ve 7 aylık üstü gebelik) göre sınıflandırılarak her sınıf için sabit değer saptanır. 
9. Seropozitif hayvan saptanan sürüler ilk taramadan en geç iki ay sonra yeniden taranarak tüm hayvanlar negatif çıkıncaya kadar aynı işlem tekrarlanmalıdır.


 

KAYNAKLAR

Arda, M. ve ark. (1992). Özel Mikrobiyoloji. Atatürk Ün. Basımevi. Erzurum. (s.: 197-223)

Aytuğ, C.N. ve ark. (1990). Koyun-Keçi Hastalıkları ve Yetiştiriciliği. Tüm Vet Yay. No. 2. Teknografik Matbaacılık. İstanbul. (s.: 143-145).

Aytuğ, C.N. ve ark. (1991). Sığır Hastalıkları. Tüm Vet Yay. No. 3. Teknografik Matbaacılık. İstanbul. (s.: 278-286).

http.//izmir-vho.org7default.asp?sayfa=119

http://www.bornova.vet.gov.tr/ikizoonoz.htm

İmren, H., Y., Şahal, M. (1996). Veteriner İç Hastalıkları, 4. Baskı. Medisan Yayınevi. Ankara. (s.: 313-317).

Regulation (EC) No 854/2004 Of The European Parlament And Of The Councıl of 29 April 2004 laying down specific rules for the organisation of official controls on products of animal originintended for human consumption /Chapter IX: Specific Hazards/F: Brucellosis.

T.C. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, Koruma ve Kontrol Genel Müdürlüğü. http://www.kkgm.gov.tr/birim/hay_sagl/Hastaliklar/brucella.htm

Uğur, M., Nazlı, B., Bostan K. (1996). Mezbaha Bilgisi ve Et muayenesi Ders Notları. İstanbul Ün. Vet Fak. Yayını. (s.: 178-183).

Veteriner Dairesi Kayıtları.